نوروز

نوروز يکي از کهن‌ترين جشن‌هاي به جا مانده از دوران باستان است. خاستگاه نوروز در ايران باستان است و هنوز مردم مناطق مختلف فلات ايران نوروز را جشن مي‌گيرند. زمان برگزاري نوروز، در آغاز فصل بهار است. نوروز در ايران و افغانستان آغاز سال نو محسوب مي‌شود و در برخي ديگر از کشورها تعطيل رسمي است.

زمان نوروز

جشن نوروز از لحظه اعتدال بهاري آغاز مي‌شود. در دانش ستاره‌شناسي، اعتدال بهاري يا اعتدال ربيعي در نيم‌کره شمالي زمين به لحظه‌اي گفته مي‌شود که خورشيد از صفحه استواي زمين مي گذرد و به سوي شمال آسمان مي‌رود. اين لحظه، لحظه اول برج حمل ناميده مي‌شود، و در تقويم هجري خورشيدي با نخستين روز (هرمز روز يا اورمزد روز) از ماه فروردين برابر است. نوروز در تقويم ميلادي با 21 يا 22 مارس مطابقت دارد.

در کشورهايي مانند ايران و افغانستان که تقويم هجري شمسي به کار برده مي‌شود، نوروز، روز آغاز سال نو است. اما در کشورهاي آسياي ميانه و قفقاز، تقويم ميلادي متداول است و نوروز به عنوان آغاز فصل بهار جشن گرفته مي‌شود و روز آغاز سال محسوب نمي‌شود.

واژه نوروز

واژه نوروز يک اسم مرکب است که از ترکيب دو واژه فارسي «نو» و «روز» به وجود آمده است. اين نام در دو معني به‌کار مي‌رود:

1) نوروز عام: روز آغاز اعتدال بهاري و آغاز سال نو

2) نوروز خاص: روز ششم فروردين با نام «روز خرداد»

ايرانيان باستان از نوروز به عنوان ناوا سرِدا يعني سال نو ياد مي‌کردند. مردمان ايراني آسياي ميانه نيز در زمان سغديان و خوارزمشاهيان، نوروز را نوسارد و نوسارجي به معناي سال نو مي‌ناميدند.

نوروز در زمان سلسله هخامنشيان

کوروش دوم بنيان‌گذار هخامنشيان، نوروز را در سال 538 قبل از ميلاد، جشن ملي اعلام کرد. وي در اين روز برنامه‌هايي براي ترفيع سربازان، پاکسازي مکان‌هاي همگاني و خانه‌هاي شخصي و بخشش محکومان اجرا مي‌نمود. اين آيين‌ها در زمان ديگر پادشاهان هخامنشي نيز برگزار مي‌شده است. در زمان داريوش يکم، مراسم نوروز در تخت جمشيد برگزار مي‌شد. البته

 در سنگ‌نوشته‌هاي به‌جا مانده از دوران هخامنشيان، به‌طور مستقيم اشاره‌اي به برگزاري نوروز نشده است. اما بررسي ها بر روي اين سنگ‌نوشته‌ها نشان مي‌دهد که مردم در دوران هخامنشيان با جشن‌هاي نوروز آشنا بوده‌اند و هخامنشيان نوروز را با شکوه و بزرگي جشن مي‌گرفته‌اند. شواهد نشان مي‌دهد داريوش اول هخامنشي، به مناسبت نوروز در سال ??? قبل از ميلاد سکه‌اي از جنس طلا ضرب نمود که در يک سوي آن سربازي در حال تيراندازي نشان داده شده است.

در دوران هخامنشي، جشن نوروز در بازه‌اي زماني ميان 21 اسفند تا 19 ارديبهشت برگزار مي‌شده است.

نوروز در زمان اشکانيان و ساسانيان

در زمان اشکانيان و ساسانيان نيز نوروز گرامي داشته مي‌شد. در اين دوران، جشن‌هاي متعددي در طول يک سال برگزار مي‌شد که مهمترين آنها نوروز و مهرگان بوده است. برگزاري جشن نوروز در دوران ساسانيان چند روز (دست کم شش روز) طول مي‌کشيد و به دو دوره نوروز کوچک و نوروز بزرگ تقسيم مي‌شد. نوروز کوچک يا نوروز عامه پنج روز بود و از يکم تا پنجم فروردين گرامي داشته مي‌شد و روز ششم فروردين (خردادروز)، جشن نوروز بزرگ يا نوروز خاصه برپا مي‌شد. در هر يک از روزهاي نوروز عامه، طبقه‌اي از طبقات مردم (دهقانان، روحانيان، سپاهيان، پيشه‌وران و اشراف) به ديدار شاه مي‌آمدند و شاه به سخنان آنها گوش مي‌داد و براي حل مشکلات آنها دستور صادر مي‌کرد. در روز ششم، شاه حق طبقات گوناگون مردم را ادا کرده بود و در اين روز، تنها نزديکان شاه به حضور وي مي‌آمدند.

شواهدي وجود دارد که در دوران ساساني سال‌هاي کبيسه رعايت نمي‌شده‌است. بنابراين نوروز هر چهار سال، يک روز از موعد اصلي خود (آغاز برج حمل) عقب مي‌ماند و درنتيجه زمان نوروز در اين دوران همواره ثابت نبوده و در فصل هاي گوناگون سال جاري بوده است.

اردشير بابکان، بنيان گذار سلسله ساسانيان، در سال ??? ميلادي از دولت روم که از وي شکست خورده بود، خواست که نوروز را در اين کشور به رسميت بشناسند. اين درخواست مورد پذيرش سناي روم قرار گرفت و نوروز در قلمرو روم به Lupercal معروف شد.

در دوران ساسانيان، ?? روز پيش از آغاز بهار، در دوازده ستون که از خشت خام برپا مي‌کردند، انواع حبوبات و غلات (برنج، گندم، جو، نخود، ارزن، و لوبيا) را مي‌کاشتند و تا روز شانزدهم فروردين آنها را جمع نمي‌کردند. هر کدام از اين گياهان که بارورتر شود، در آن سال محصول بهتري خواهد داد. در اين دوران همچنين متداول بود که در بامداد نوروز، مردم به يکديگر آب بپاشند. از زمان هرمز اول مرسوم شد که مردم در شب نوروز آتش روشن نمايند. همچنين از زمان هرمز دوم، رسم دادن سکه در نوروز به‌عنوان عيدي متداول شد.

نوروز پس از اسلام

از برگزاري آيين‌هاي نوروز در زمان امويان نشانه‌اي در دست نيست و در زمان عباسيان نيز به نظر مي‌رسد که خلفا گاهي براي پذيرش هداياي مردمي، از نوروز استقبال مي‌کرده‌اند. با روي کار آمدن سلسله‌هاي سامانيان و آل بويه، جشن نوروز با گستردگي بيشتري برگزار ‌شد.

در دوران سلجوقيان، به دستور جلال‌الدين ملک‌شاه سلجوقي تعدادي از ستاره شناسان ايراني از جمله خيام براي بهترسازي گاهشمار ايراني گرد هم آمدند. اين گروه، نوروز را در يکم بهار قرار دادند و جايگاه آن را ثابت نمودند. بر اساس اين گاهشمار که به تقويم جلالي معروف شد، براي ثابت ماندن نوروز در آغاز بهار، مقرر شد که هر چهار سال يک‌بار، تعداد روزهاي سال را (به‌جاي ??? روز)، برابر با ??? روز در نظر بگيرند. طبق اين قاعده، مي‌بايست پس از انجام اين کار در ? دوره، در دوره هشتم، به جاي سال چهارم، بر سال پنجم يک روز بيفزايند. اين گاهشمار از سال ??? هجري آغاز شد.

نوروز در دوران صفويان نيز برگزار مي‌شد. در سال ???? ميلادي، شاه عباس صفوي مراسم نوروز را در عمارت نقش جهان اصفهان برگزار نمود و اين شهر را پايتخت هميشگي ايران اعلام نمود.

نوروز در دوران معاصر

نوروز به ‌عنوان يک ميراث فرهنگي در دوران معاصر همواره مورد توجه مردم قرار داشته و هر ساله برگزار مي‌شود. البته برگزاري جشن نوروز به ‌صورت آشکار در برخي از کشورها توسط برخي حکومت‌ها براي مدت‌ زماني ممنوع بوده است. حکومت شوروي برگزاري جشن نوروز را در برخي از کشورهاي آسياي ميانه مانند ترکمنستان، قرقيزستان و تاجيکستان ممنوع کرده بود و اين ممنوعيت تا زمان ميخائيل گورباچف ادامه داشت. با اين وجود، مردم اين مناطق نوروز را به‌گونه? پنهاني و يا در روستاها جشن مي‌گرفته‌اند. همچنين برخي از مردم اين مناطق براي جلب موافقت مقامات محلي نام ديگري بر روي نوروز مي‌گذاشتند؛ به‌طور مثال در تاجيکستان، مردم با اتلاق جشن لاله يا جشن ? مارس سعي مي‌کردند که آيين‌هاي نوروز را بي مخالفت مقامات دولتي به جاي آورند. همچنين در افغانستان، در دوران حکومت طالبان، برگزاري جشن نوروز ممنوع بود و اين حکومت تنها تقويم هجري قمري را به رسميت مي‌شناخت.

 

سفره نوروزي

پيش از تحويل سال نو بايد سفره‌ي نوروزي آماده شود. در زمان گذشته اين سفره را، زيرِ ويجو پهن و پس از آغاز سال نو آن را به روي ويجو منتقل مي‌کردند.

در سفره‌ي نوروزي به جز نماد‌هايي از امشاسپندان4، ميوه، خوراکي و چيزهاي ديگري هم وجود دارد.

کتاب اوستا - نامه‌ي آييني زرتشتيان - يا کتاب گات‌ها - پيام اشوزرتشت - را در کنار آينه و گلابدانِ پُر از گلاب مي‌گذارند. چراغ روشن که نماد فروغ ايزدي و يادآور نيک‌انديشي و راستي است نيز در سفره وجود دارد. چند تخم‌مرغ ساده و رنگ کرده را هم که نشان باروري مي‌دانند بر روي سفره قرار مي‌دهند.

هفت سين

در سفره‌ي نوروزي «هفت سين» نيز فراهم مي‌شود. عدد هفت يکي از عددهاي ورجاوند و گزيده شده در فرهنگ ايراني و زرتشتي است. هفت‌سين در مراسم نوروزي به روايت‌هاي گوناگون به وجود آمده است، گروهي از پژوهشگران بر اين باورند که در زمان ساسانيان، بشقاب‌هاي نقش‌دار بسيار زيبايي را از سرزمين چين به ايران آورده‌اند که به تدريج به نام آن سرزمين «چيني» نام گرفته‌اند و واژه «چيني» بعدها به «سيني» تبديل شده است. در جشن نوروزِ آن زمان، ميوه‌ها و شيريني‌ها و خوراکي‌هاي ديگر را در هفت عدد از اين سيني‌ها مي‌چيدند و بر سفره نوروزي مي‌گذاشتند و آن را هفت‌چيني يا هفت‌سيني مي‌گفتند که بعدها در طول زمان به هفت‌سين تبديل شده است.

گروهي ديگر چنين باور دارند که در زمان‌هاي پيش و به هنگام نو شدن سال، هفت‌شين بر سفره نوروزي مي‌گذاشتند مانند: شير، شکر، شيريني، شربت، ... که به تدريج به هفت‌سين تبديل شده است؛ گروهي ديگر بر اين گمانند که ابتدا هفت‌چين بوده است، يعني هفت نوع چيدني از درخت، که بعدها به هفت‌سين تغيير يافته است.

سيزده‌ي نوروز

سيزدهمين روز از ماه فروردين، تير يا تِشتَر نام دارد.

ايزد تير يا تشتر که در اوستا يشتي هم به نام آن وجود دارد، ايزد بازان است. در باور پيشينيان پيش از اشوزرتشت، براي اينکه ايزدِ باران در سال جديد پيروز شود و ديو خشکسالي نابود گردد بايد مردمان در نيايش روز تير، از اين ايزد ياد کنند و از او درخواست باريدن باران داشته باشند. در ايران باستان پس از برگزاري مراسم نوروز، هنگامي که سبزه از زمين مي‌روييد و گندم و حبوبات سبز مي‌گشتند، در روز سيزدهم که به ايزد باران تعلق داشت مردم به دشت و صحرا و کنار جويبارها مي‌رفتند و به شادي و پايکوبي مي‌پرداختند و آرزوي بارش باران را از خداوند مي‌کردند.

قطعنامه سازمان ملل درباره نوروز به تصويب رسيد          

مجمع عمومي سازمان ملل بعد از ظهر سه شنبه 4 اسفند ماه با تصويب قطعنامه اي با عنوان «روز بين المللي نوروز»،  براي نخستين بار در تاريخ اين سازمان،  نوروز ايراني را بعنوان يك مناسبت بين‌المللي به رسميت شناخت.

به گزارش الف از نمايندگي دائم كشورمان نزد سازمان ملل، اين قطعنامه در يك ابتكار عمل مشترك با كشورهايي كه نوروز را در سطح ملي گرامي مي‌دارند (آذربايجان، افغانستان، تاجيكستان، تركيه، تركمنستان، قزاقستان و قرقيزستان) آماده شده بود و به اتفاق ارا به تصويب كشورهاي عضو سازمان رسيد. شايان ذكر است كه سه كشور  هند، آلباني و مقدونيه نيز در روز راي گيري به كشورهاي باني اين قطعنامه پيوستند.

 

لازم به يادآوري است در ماه هاي اخير چندين اي ميل توسط هموطنان براي همديگر ارسال مي شد که در آن ها از مخاطبان خواسته مي شد با امضاي درخواست يا شکايتي خطاب به بان کي مون، از دبيرکل سازمان ملل بخواهند نوروز بنام ايران ثبت شود يا بنام ديگر کشورها ثبت نشود. محمدرضا بک صحرايي از اعضاي هيات نمايندگي ايران در مقر سازمان ملل در نيويورک در اين باره به خبرنگار الف گفت: از آنجائي كه سازمان ملل متحد يك سازمان بين الدولي مي باشد، تصميمات گرفته شده در آن توسط نمايندگان دولت هاي عضو اتخاذ مي گردد ونه دبير كل. شخص دبير كل  در واقع رئيس دبيرخانه سازمان ملل است و در اين خصوص تصميم گيرنده نيست. اقدامي كه هموطنان داخل و يا خارج از كشور انجام داده و براي ايشان درخواست ارسال مي دارند، البته اقدامي پسنديده و بيانگر عشق به ميهن و فرهنگ اصيل فارسي دارد . گرچه  اين خود مي تواند نوعي پشتوانه معنوي و اقدامي ارزشمند براي حركت هاي جدي تر و اصولي تر باشد، اما نفس درخواست از دبير كل در  اين گونه موارد، اقدامي اصولي نيست چرا كه دبير كل اختيار تصميم گيري در اين گونه موارد را ندارد.

  فعاليت هاي مربوط به تهيه اين قطعنامه از مهر ماه سال جاري و پس از توافق در مورد متن اين پيش نويس قطعنامه ميان ايران و كشورهاي ياد شده اغاز شد . اين متن توافق شده به شش زبان رسمي سازمان ملل ترجمه شده و از اوايل آذرماه 88 در اختيار كشورهاي عضو سازمان ملل قرار گرفت.  پس از ان رايزني هاي گسترده اي با كشورها براي نيل به حمايت عمومي اعضا سازمان ملل از اين قطعنامه اغاز شد . اين رايزنيهاي روز 30/11/88 به پايان رسيد و بدين ترتيب متن قطعنامه آماده معرفي و تصويب مجمع عمومي سازمان ملل گرديد و مجمع عمومي سرانجام در روز 4/12/88  قطعنامه «روز بين المللي نوروز» را در چارچوب ماده 49 دستور كار خود و تحت عنوان «فرهنگ صلح» به تصويب رسانيد.

اسحق ال حبيب سفير و معاون نمايندگي جمهوري اسلامي ايران به هنگام معرفي اين قطعنامه به نمايندگي از كشورهاي باني اين قطعنامه، طي سخناني خطاب  به مجمع عمومي سازمان ملل متحد خاطر نشان ساخت كه بزرگداشت نوروز  در واقع تجسم يكي از اهداف متعالي سازمان ملل يعني تقويت صلح جهاني از طريق احترام به فرهنگ هاي ملي، ميراث فرهنگي جهاني و تنوع فرهنگي است. نوروز تنها روزي در تقويم ها نيست نوروز فرهنگي عميق و ريشه دار است كه  با تمامي اداب و سنن خود هر سال اميد، صلح و خوشبختي را براي ميليون ها انسان در سراسر كره خاك به ارمغان مي اورد.از انگاه كه نوروز نخستين بار در سرزمين پارس پايه گزاري شد و در سراسر اين قرنهاي طولاني كه اين سرزمين خواستگاه اقوام وتمدنهاي گوناگون بوده است، نوروز به صورت زبان مشترك ميليون ها انسان در اسيا، شبه قاره هند، آسياي مركزي، خاورميانه،قفقاز،بالكان، حوزه درياي سياه و بسياري از نقاط ديگر جهان در امده است . امروز بيش از 300 ميليون نفر نوروز را در سراسر جهان گرامي مي دارند. بزرگداشت نوروز بزرگداشت ريشه ها، تاريخ و ارزشهاي تمدنهاي درخشان بشري  است كه در طول قرنها ارزشهاي انساني را منتقل ساخته اند . ترويج و پيشبرد فرهنگ زندگي سازگار با طبيعت است يكي ديگر از جنبه هاي نوروز است كه همسو با بسياري از اهداف سازمان ملل است.وي در پايان خواهان حمايت تمامي اعضائ سازمان از اين قطعنامه گرديد.

سفير جمهوري آذربايجان نيز در حمايت از اين قطعنامه سخنراني ايراد كرد .  پس از ان مجمع عمومي به اتفاق ارا اين قطعنامه را به تصويب رسانيد.

 

    اين قطعنامه در 17 بند مقدماتي و 5 بند اجرايي تنظيم شده است. بندهاي اجرايي اين قطعنامه به شرح زير هستند:

 

1- شناسايي اول فروردين ماه  (21 مارس) به عنوان روز بين المللي نوروز

2- استقبال از تلاشهاي كشورهايي كه نوروز را گرامي مي‌دارند در جهت حفظ و توسعه فرهنگ و سنت هاي نوروزي.

3- تشويق ساير كشورها به آگاه سازي در مورد نوروز و سازماندهي مراسمي در بزرگداشت نوروز به طريق مقتضي.

4- درخواست از كشورهايي كه نوروز را گرامي مي‌دارند براي پژوهش پيرامون تاريخ و سنت‌هاي نوروزي با هدف انتشار آگاهي در مورد ميراث نوروز در ميان جامعه بين المللي.

5- دعوت از كشورهاي علاقمند، نظام ملل متحد، كارگزاريهاي تخصصي ملل متحد بويژه يونسكو، صندوق‌ها و برنامه هاي ملل متحد، سازمانهاي بين المللي و منطقه‌اي و سازمانهاي غير دولتي براي شركت در مراسم نوروزي.

منبع: www.shamim.ir